ЭрсдэлRisk Risk
Ирээдүйд хохирол учруулж болзошгүй үйл явдал тохиолдох магадлал. Эрсдэлийн гол шинж нь тодорхойгүй байдал: тохиолдох эсэх, хэзээ тохиолдох, хэр хэмжээний хохирол учрахыг урьдчилан мэдэхгүй. Хэрэв тодорхой бол тэр нь эрсдэл биш, зардал болно.
The chance that a future event will cause loss. What defines risk is uncertainty: whether it happens, when, and how much damage it does are all unknown. Once something is certain, it is no longer a risk — it is a cost.
Жишээ. Агуулах шатах нь эрсдэл. Харин агуулахын түрээс төлөх нь эрсдэл биш — тодорхой мөнгөн дүн, тодорхой хугацаанд гарах нь мэдэгдэж байгаа тул зардал.
Example. The warehouse burning down is a risk. Paying rent on the warehouse is not — the amount and the date are known, so it is a cost.
Холбоотой:Related: АюулPeril, Аюулын эх үүсвэрHazard, Эрсдэл шилжүүлэхRisk transfer
АюулPeril Peril
Хохирол учруулах шууд шалтгаан. Гал, үер, газар хөдлөлт, хулгай, мөргөлдөөн — эдгээр нь аюул. Даатгалын гэрээ ямар аюулаас хамгаалж байгааг нэрлэн заадаг тул энэ ойлголт практикт хамгийн чухал нь юм.
The direct cause of a loss. Fire, flood, earthquake, theft, collision — these are perils. A policy names the perils it covers, which is what makes this the most practically important term here.
Яагаад чухал. «Эд хөрөнгийн даатгал» гэдэг нь бүх зүйлээс хамгаална гэсэн үг биш. Гэрээнд жагсаасан аюулаас л хамгаална. Гэрээ уншихдаа эхлээд аюулын жагсаалтыг хараарай.
Why it matters. "Property insurance" does not mean protection from everything. It means protection from the perils listed in the contract. When reading a policy, look at that list first.
Холбоотой:Related: ХасалтExclusion, Хамрах хүрээCoverage
Аюулын эх үүсвэрHazard Hazard
Аюул тохиолдох магадлал буюу хохирлын хэмжээг нэмэгдүүлдэг нөхцөл байдал. Аюул нь өөрөө үйл явдал бол аюулын эх үүсвэр нь түүнийг илүү магадлалтай болгодог орчин.
A condition that makes a peril more likely to occur, or the resulting loss more severe. The peril is the event; the hazard is the setting that makes it likelier.
Жишээ. Гал бол аюул. Агуулахад шатамхай уусгагч задгай хадгалах нь аюулын эх үүсвэр. Даатгагч хураамжийг тогтоохдоо аюулыг бус, аюулын эх үүсвэрийг үнэлдэг — учир нь энэ нь өөрчлөгдөж болдог.
Example. Fire is the peril. Storing open containers of flammable solvent in the warehouse is the hazard. Insurers price the hazard rather than the peril, because the hazard is what can be changed.
Яагаад чухал. Хураамжаа бууруулах хамгийн найдвартай арга бол зах зээл эргэх биш, аюулын эх үүсвэрөө засах явдал.
Why it matters. The most reliable way to reduce a premium is not to shop around — it is to remove the hazard.
ХохиролLoss Loss
Аюул тохиолдсоны улмаас үүссэн бодит эдийн засгийн гарз. Даатгалд хохирлыг мөнгөн дүнгээр илэрхийлэх шаардлагатай — тиймээс баримт, үнэлгээ, гэрэл зураг нь нөхөн төлбөрийн үндэс болно.
The actual economic damage caused when a peril occurs. Insurance requires a loss to be expressed in money, which is why documentation, valuation and photographs form the basis of any claim.
Санхүүгийн хариуцлагаFinancial liability Financial liability
Хууль эсвэл гэрээний үндсэн дээр бусдын өмнө хүлээх мөнгөн үүрэг. Даатгалын хувьд энэ нь ихэвчлэн таны үйлдэл, эс үйлдлээс бусдад учирсан хохирлыг барагдуулах үүрэг гэсэн утгатай.
A monetary obligation owed to another party, arising in law or under contract. In insurance it usually means the duty to compensate someone for loss caused by what you did, or failed to do.
Жишээ. Барилгын талбайгаас унасан материал өнгөрч явсан машиныг гэмтээвэл засварын зардлыг барагдуулах хариуцлага гүйцэтгэгчид үүснэ. Энэ хариуцлагыг хариуцлагын даатгалаар шилжүүлдэг.
Example. If material falls from a construction site and damages a passing car, the contractor is liable for the repair. That liability is what liability insurance transfers.
Яагаад чухал. Эд хөрөнгийн хохирол хязгаартай — байшингаа хамгийн ихдээ бүхэлд нь алдана. Харин хариуцлагын хохирлын дээд хязгаарыг урьдчилан мэдэх боломжгүй, шүүхийн шийдвэрээс хамаарна. Тиймээс байгууллагад хариуцлагын даатгал ихэвчлэн эд хөрөнгийн даатгалаас чухал байдаг.
Why it matters. Property loss has a ceiling — at worst you lose the whole building. Liability has no predictable ceiling; it depends on a court. This is why liability cover often matters more to a business than property cover.
Даатгалын ашиг сонирхолInsurable interest Insurable interest
Даатгуулагч нь даатгуулж буй зүйлээс санхүүгийн хувьд хамааралтай байх шаардлага. Өөрөөр хэлбэл тэр зүйл эвдэрч, уствал та бодитоор алдагдал хүлээх ёстой.
The requirement that the insured must stand to lose financially if the insured thing is damaged or destroyed.
Яагаад чухал. Энэ зарчимгүй бол даатгал мөрийтэй тоглоом болно — хэн ч хөршийнхөө байшинг даатгаад шатахыг хүлээх байсан. Ашиг сонирхолгүй байгуулсан гэрээ хүчин төгөлдөр бус.
Why it matters. Without this principle insurance would be gambling — anyone could insure a neighbour's house and wait. A policy taken out without insurable interest is not valid.
Эрсдэл шилжүүлэхRisk transfer Risk transfer
Эрсдэлийн санхүүгийн үр дагаврыг өөр этгээдэд хариуцуулах. Даатгал бол эрсдэл шилжүүлэх хамгийн түгээмэл хэлбэр боловч цорын ганц нь биш — гэрээний заалт, туслан гүйцэтгэгчид үүрэг хүлээлгэх, баталгаа гаргуулах зэрэг арга бий.
Passing the financial consequences of a risk to another party. Insurance is the most common form of transfer but not the only one: contract clauses, obligations placed on subcontractors and guarantees all do the same job.
Яагаад чухал. Эрсдэлийг зохицуулах дөрвөн арга бий: зайлсхийх, бууруулах, өөрөө үүрэх, шилжүүлэх. Даатгал бол дөрөв дэх нь. Эхний гурвыг нь тунгаалгүй шууд даатгал руу орох нь ихэнхдээ илүү үнэтэй шийдэл болдог.
Why it matters. There are four ways to handle a risk: avoid it, reduce it, retain it, transfer it. Insurance is the fourth. Going straight to it without considering the first three is usually the more expensive answer.
Даатгагч, даатгуулагч, ашиг хүртэгчInsurer, insured, beneficiary Insurer / Insured / Beneficiary
Даатгагч бол эрсдэлийг хүлээн авч, нөхөн төлбөр төлөх үүрэг хүлээсэн компани. Даатгуулагч бол хураамж төлж, гэрээ байгуулсан этгээд. Ашиг хүртэгч бол нөхөн төлбөрийг хүлээн авах эрхтэй этгээд — заримдаа даатгуулагчтай ижил, заримдаа өөр байна.
The insurer accepts the risk and undertakes to pay claims. The insured pays the premium and holds the contract. The beneficiary is entitled to receive the payment — sometimes the same person as the insured, sometimes not.
Жишээ. Ипотекийн зээлтэй байрны даатгалд даатгуулагч нь байрны эзэн, харин ашиг хүртэгч нь ихэвчлэн зээл олгосон банк байдаг.
Example. On a mortgaged flat the insured is the owner, but the beneficiary is usually the lending bank.
Хамрах хүрээCoverage Coverage / Scope of cover
Гэрээгээр хамгаалагдах зүйл, аюул, нөхцөл байдлын нийлбэр. Хамрах хүрээг гурван зүйл тодорхойлно: юуг даатгасан, ямар аюулаас, ямар хугацаа, газар нутагт.
Everything the contract protects: what is insured, against which perils, and over what period and territory.
ХасалтExclusion Exclusion
Гэрээнд тусгайлан заасан, нөхөн төлбөр олгохгүй тохиолдол. Дайн, терроризм, санаатай үйлдэл, элэгдэл хорогдол, цөмийн эрсдэл зэрэг нь бараг бүх гэрээнд байдаг нийтлэг хасалтууд.
Circumstances the contract specifically states it will not pay for. War, terrorism, deliberate acts, wear and tear and nuclear risk appear as standard exclusions in almost every policy.
Яагаад чухал. Хоёр даатгагчийн үнийн зөрүү ихэвчлэн хамрах хүрээнээс биш, хасалтын жагсаалтаас гардаг. Хямд гэрээ гэдэг нь ихэнхдээ хасалт нь урт гэрээ гэсэн үг. Санал харьцуулахдаа үнийг бус, хасалтыг эхэлж харна уу.
Why it matters. The price difference between two insurers usually comes from the exclusions, not the cover. A cheaper policy is generally one with a longer exclusion list. When comparing quotes, read the exclusions before the price.
Холбоотой:Related: АюулPeril, Хамрах хүрээCoverage
Даатгалын үнэлгээSum insured Sum insured
Даатгуулж буй зүйлийн гэрээнд тусгагдсан үнэ цэн. Нөхөн төлбөрийн дээд хэмжээг тодорхойлдог тул буруу тогтоовол хамгийн их асуудал үүсгэдэг тоо энэ юм.
The value placed on the insured item in the contract. It sets the ceiling on any payment, which makes it the figure most likely to cause trouble if it is set wrongly.
Холбоотой:Related: Хувь тэнцүүлэлтAverage clause
ХураамжPremium Premium
Даатгуулагчийн даатгагчид төлдөг төлбөр. Хураамжийг эрсдэлийн магадлал, боломжит хохирлын хэмжээ, хасагдуулгын дүн, өмнөх хохирлын түүх зэргээс тооцно.
What the insured pays the insurer. It is calculated from the probability of loss, its likely size, the deductible chosen and the claims history.
ХасагдуулгаDeductible Deductible
Хохирол бүрээс даатгуулагч өөрөө үүрэх тогтмол дүн. Нөхөн төлбөрөөс энэ дүнг хасаад үлдсэнийг олгоно.
A fixed amount the insured bears on every loss. It is subtracted from the settlement.
Жишээ. Хасагдуулга 500,000₮. Хохирол 2,000,000₮ гарвал та 1,500,000₮ авна. Хохирол 400,000₮ бол нөхөн төлбөр огт гарахгүй.
Example. With a deductible of ₮500,000 and a loss of ₮2,000,000 you receive ₮1,500,000. With a loss of ₮400,000 you receive nothing.
Яагаад чухал. Хасагдуулгыг өсгөвөл хураамж буурна. Жижиг хохирлыг өөрөө үүрч чадах байгууллагын хувьд энэ нь хамгийн хялбар хэмнэлт. Гэхдээ хэт өндөр тогтоовол даатгал нэр төдий болно.
Why it matters. Raising the deductible lowers the premium. For a business able to absorb small losses this is the simplest saving available — but set it too high and the cover becomes nominal.
Холбоотой:Related: ФранчайзFranchise
ФранчайзFranchise Franchise
Хохирлын доод босго. Хохирол энэ дүнгээс бага бол огт төлөхгүй, харин давбал бүтнээр нь төлнө. Хасагдуулгаас ялгаатай нь босгыг давсан тохиолдолд юу ч хасахгүй.
A threshold: below it nothing is paid, above it the loss is paid in full. Unlike a deductible, nothing is subtracted once the threshold is passed.
Жишээ. Франчайз 500,000₮. Хохирол 400,000₮ бол төлбөр гарахгүй. Хохирол 2,000,000₮ бол бүтэн 2,000,000₮ олгоно.
Example. With a franchise of ₮500,000, a ₮400,000 loss pays nothing; a ₮2,000,000 loss pays the full ₮2,000,000.
Яагаад чухал. Монголд энэ хоёр нэр томьёог хольж хэрэглэх нь элбэг. Гэрээндээ «франчайз» гэж бичсэн ч утга нь хасагдуулга байх тохиолдол бий. Гэрээ байгуулахаасаа өмнө аль механизм үйлчлэхийг тодруулна уу.
Why it matters. The two terms are frequently confused in Mongolia, and a contract may say "franchise" while describing a deductible. Confirm which mechanism actually applies before signing.
Хувь тэнцүүлэлтAverage / Underinsurance Average clause
Даатгалын үнэлгээг бодит үнэ цэнээс доогуур тогтоосон тохиолдолд нөхөн төлбөрийг мөн адил хувиар бууруулж олгох заалт. Дутуу даатгуулсан бол дутуу төлнө гэсэн зарчим.
Where the sum insured is set below the true value, the settlement is reduced in the same proportion. Under-insure and you are under-paid.
Жишээ. Барилгын бодит үнэ 1 тэрбум₮ боловч 500 сая₮-өөр даатгуулсан гэж бодъё — өөрөөр хэлбэл 50 хувийг нь. 200 сая₮-ийн хохирол гарахад 200 саяыг бус, түүний 50 хувь буюу 100 сая₮-ийг л авна.
Example. A building worth ₮1bn is insured for ₮500m — half its value. On a ₮200m loss you receive not ₮200m but half of it: ₮100m.
Яагаад чухал. Хураамжаа хэмнэх гэж үнэлгээг зориудаар доогуур тогтоох нь Монголд түгээмэл алдаа. Энэ нь хохирол гарах хүртэл огт мэдэгддэггүй бөгөөд яг хамгийн хэрэгтэй мөчид илэрдэг.
Why it matters. Deliberately understating value to save premium is a common mistake here. It stays invisible until a loss occurs — that is, until the moment it matters most.
Холбоотой:Related: Даатгалын үнэлгээSum insured
Нөхөн төлбөрийн хязгаарLimit of indemnity Limit of indemnity
Даатгагчийн төлөх дээд дүн. Нэг тохиолдолд, эсвэл гэрээний хугацаанд нийтдээ гэсэн хоёр өөр хязгаар байж болох бөгөөд энэ ялгаа практикт томоохон үр дагавартай.
The maximum the insurer will pay. There may be a limit per event and a separate limit for the whole policy period — a distinction with significant practical consequences.
Жишээ. Жилийн нийт хязгаар 100 сая₮ гэсэн хариуцлагын даатгалд эхний хагас жилд 90 саяын нөхөн төлбөр гарвал үлдсэн хагас жилд ердөө 10 сая₮-ийн хамгаалалттай үлдэнэ.
Example. On a liability policy with a ₮100m annual aggregate, a ₮90m claim in the first half leaves only ₮10m of cover for the rest of the year.
Нөхөн төлбөрClaim / Indemnity Claim / Indemnity
Даатгалын тохиолдол гарсны дараа даатгагчийн олгох төлбөр. Индемнити зарчмаар нөхөн төлбөр нь даатгуулагчийг хохирлоос өмнөх байдалд нь эргүүлэн оруулах ёстой — түүнээс илүү баяжуулах ёсгүй.
The payment made after an insured event. Under the principle of indemnity, it should restore the insured to the position held before the loss — no better.
Яагаад чухал. Тиймээс 10 жил ашигласан тоног төхөөрөмж эвдэрвэл шинийнх нь үнээр бус, элэгдлийг тооцсон үнээр төлдөг. Шинээр солих үнээр нөхөн төлүүлэхийг хүсвэл гэрээнд тусгайлан тохирох шаардлагатай.
Why it matters. A ten-year-old machine is settled at its depreciated value, not the cost of a new one. Replacement-cost settlement has to be agreed in the contract specifically.
АндеррайтингUnderwriting Underwriting
Даатгагч эрсдэлийг хүлээж авах эсэхээ шийдэж, ямар нөхцөл, ямар үнээр хүлээхээ тогтоох үйл явц. Андеррайтер бол энэ шийдвэрийг гаргадаг мэргэжилтэн.
The process by which an insurer decides whether to accept a risk, and on what terms and at what price. An underwriter is the specialist who makes that decision.
Давхар даатгалReinsurance Reinsurance
Даатгагч компани өөрийн хүлээсэн эрсдэлийн тодорхой хэсгийг өөр даатгагчид шилжүүлэх. Энэ нь даатгагчид дангаараа даахааргүй том эрсдэлийг хүлээн авах боломж олгодог.
An insurer passing part of the risk it has accepted to another insurer. This is what allows an insurer to take on exposures larger than it could carry alone.
Яагаад чухал. Уул уурхайн үйлдвэр, том барилгын төслийг дотоодын нэг ч даатгагч дангаараа даахгүй. Давхар даатгалын дэмжлэгтэйгээр л ийм эрсдэлийг Монголд даатгуулах боломжтой болдог.
Why it matters. No single domestic insurer could carry a mining plant or a major construction project alone. Reinsurance support is what makes such risks insurable in Mongolia at all.
Гэрээт давхар даатгалTreaty reinsurance Treaty
Тодорхой ангилалд багтах бүх эрсдэлийг урьдчилан тохирсон нөхцөлөөр автоматаар хамруулдаг давхар даатгалын хэлбэр. Эрсдэл бүрийг тусад нь хэлэлцэх шаардлагагүй.
A form of reinsurance covering every risk in a defined class automatically, on terms agreed in advance. Individual risks do not need to be negotiated one by one.
Факультатив давхар даатгалFacultative reinsurance Facultative
Эрсдэл бүрийг тусад нь санал болгож, давхар даатгагч тус бүрийг нь хүлээж авах эсэхээ шийддэг хэлбэр. Ер бусын том, эсвэл гэрээт хамралтад багтахгүй эрсдэлд хэрэглэнэ.
Each risk is offered separately and the reinsurer decides on each one individually. Used for unusually large risks, or risks that fall outside the treaty.
Өөртөө үлдээх хэсэгRetention Retention
Даатгагч давхар даатгалд шилжүүлэлгүй өөртөө үлдээх эрсдэлийн хэсэг. Өөртөө үлдээх хэсгийг өндөр тогтоовол ашиг өндөр боловч хэлбэлзэл ихэснэ.
The share of risk an insurer keeps rather than ceding to reinsurers. A higher retention means higher profit but greater volatility.
