Эрсдэлийг үл тоох хандлагаThe habit of ignoring risk

БоловсролInsight Болд БрокерсBold Brokers 2026 оны 9 дүгээр сарын 1616 September 2026

Даатгалын салбарынхан нэг зүйлийг сайн мэддэг: хүмүүс эрсдэлийг үгүйсгэдэггүй, зүгээр л хойшлуулдаг. Хойшлуулсан эрсдэл нь хаашаа ч явахгүй, зөвхөн хэн үүрэх нь өөрчлөгддөг. People in insurance learn one thing quickly: nobody actually denies risk, they postpone it. A postponed risk does not go anywhere. Only the question of who carries it changes.

Монголд даатгалын нэвтрэлт олон жил бага түвшинд байна. Үүнийг ихэвчлэн орлогын түвшин, даатгалын компаниудад итгэх итгэл, бүтээгдэхүүний хомсдолоор тайлбарладаг. Эдгээр бүгд үнэн. Гэвч тэдгээрийн доор илүү энгийн, илүү хүчтэй зүйл байдаг: хүний тархи эрсдэлийг зөв тооцоолохоор зохион байгуулагдаагүй. Insurance penetration in Mongolia has stayed low for years. The usual explanations — income levels, trust in insurers, the range of products — are all true. But underneath them sits something simpler and more powerful: the human mind is not built to price risk correctly.

Яагаад бид эрсдэлийг дутуу үнэлдэг вэWhy we underestimate

Хүн ирээдүйн талаар бодохдоо өөрийгөө дунджаас илүү аз тааралдах магадлалтай гэж үздэг. Жолооч нарын дийлэнх нь өөрийгөө дундаж жолоочоос сайн гэж үнэлдэг тухай судалгаа олон улсад олонтоо давтагдсан. Энэ нь зан чанарын гажиг биш, зүгээр л тархины ажиллах хэв маяг. People systematically expect better outcomes for themselves than for others. The finding that most drivers rate themselves above average has been replicated many times. This is not a character flaw; it is simply how the mind works.

Хоёр дахь шалтгаан нь санах ойд тулгуурласан тооцоолол. Бид ямар нэг зүйл тохиолдох магадлалыг тооцохдоо статистик руу биш, ой санамж руугаа ханддаг. Хэрэв таны танил хэн нь ч гал түймэрт өртөж байгаагүй бол тархи «энэ бол ховор» гэж дүгнэнэ. Харин хөршийн агуулах шатсаны маргааш өглөө даатгалын хүсэлт эрс нэмэгддэг. Эрсдэл өөрчлөгдөөгүй, зөвхөн ой санамж шинэчлэгдсэн. The second reason is that we estimate probability from memory rather than from data. If nobody you know has had a fire, the mind concludes fires are rare. The morning after a neighbour’s warehouse burns, enquiries spike. The risk has not changed — only what is available to recall.

Гурав дахь нь хугацааны асуудал. Хураамж бол өнөөдөр гарах бодит зардал. Хохирол бол хэзээ нэгэн цагийн боломж. Тархи тодорхой өнөөдрийг тодорхойгүй маргаашаас үргэлж илүү жинтэй тооцдог тул хураамж үргэлж «үнэтэй» санагддаг. The third is timing. A premium is a definite cost today. A loss is a possibility some day. The mind consistently weighs a certain present more heavily than an uncertain future, which is why premiums always feel expensive.

Байгууллага дээр энэ хэрхэн илэрдэг вэHow this shows up in a business

Компанийн түвшинд үл тоомсорлол нь «даатгуулахгүй» гэсэн шийдвэр хэлбэрээр ховор илэрдэг. Ихэнхдээ илүү нарийн хэлбэртэй байдаг: At company level, this rarely appears as a decision not to insure. It usually takes subtler forms:

• Даатгалыг зардал гэж ангилах. Эрсдэлийн удирдлагын хэрэгсэл биш, жилийн төсвийн мөр гэж үзвэл хэмнэх зорилт автоматаар тавигдана. Classifying insurance as a cost. Treated as a budget line rather than a risk tool, it automatically becomes something to cut.
• Хамгийн хямд саналыг сонгох. Хямд байгаагийн шалтгаан нь ихэвчлэн хасалтын жагсаалт урт, хязгаар нам байдагт оршино. Taking the cheapest quote. It is usually cheapest because the exclusion list is longer and the limits lower.
• Үнэлгээг зориудаар доогуур тогтоох. Хураамж буурна, гэхдээ хувь тэнцүүлэлтийн заалт идэвхжиж, хохирол гарахад нөхөн төлбөр мөн адил хувиар буурна. Deliberately understating values. The premium falls, but the average clause then cuts any settlement in the same proportion.
• Гэрээг сунгалт бүрт уншихгүй байх. Компанийн үйл ажиллагаа өөрчлөгдөхөд гэрээ хэвээрээ үлдэж, хамрах хүрээ бодит байдлаас хоцордог. Renewing without reading. The business changes while the policy stays as it was, and cover drifts away from reality.

Эдгээрийн аль нь ч буруу санаатай хийгддэггүй. Бүгд нь богино хугацаанд ухаалаг шийдвэр мэт харагддаг — хэрэв юу ч болохгүй бол. None of these is done in bad faith. Each looks like a sensible short-term decision — provided nothing happens.

Тооцоо хийж үзьеPut a number on it

Барилгын материалын агуулах ажиллуулдаг компанийг төсөөлье. Барилга, нөөцийн бодит үнэ 1.2 тэрбум₮. Хураамж хэмнэхийн тулд 600 сая₮-өөр даатгуулав — бодит үнийн 50 хувь. Жилд 9 сая₮ хэмнэв гэж үзье. Take a builders’ merchant with a warehouse. Building and stock are genuinely worth ₮1.2bn. To save premium it is insured for ₮600m — half its value. Say that saves ₮9m a year.

Долоо дахь жилд нь дулааны шугам хагарч, нөөцийн нэг хэсэг эвдэрч 300 сая₮-ийн хохирол гарлаа. Хувь тэнцүүлэлтийн заалтаар нөхөн төлбөр нь 300 сая биш, түүний 50 хувь буюу 150 сая₮ болно. Долоон жилийн хэмнэлт 63 сая₮ байсан бол нэг удаагийн зөрүү 150 сая₮. In year seven a pipe fails and damages part of the stock: a ₮300m loss. Under the average clause the settlement is not ₮300m but half of it, ₮150m. Seven years of savings came to ₮63m. The shortfall in one event is ₮150m.

Энэ тооцоо нь гэнэтийн зүйл биш. Даатгуулагч эхний өдрөөс л энэ хэлцлийг хийсэн — зүгээр л хийснээ мэдээгүй. There is nothing surprising in the arithmetic. The trade was made on day one; the insured simply did not know they were making it.

Үл тоомсорлолыг хэрхэн засах вэWhat to do instead

1. Эрсдэлээ жагсаа. «Юу болвол манай үйл ажиллагаа зогсох вэ» гэсэн ганц асуултаар эхэл. Хариултууд нь ихэвчлэн таван зүйлээс хэтрэхгүй. List the exposures. Start with one question: what would stop the business. The answers rarely number more than five.
2. Тус бүрийг хоёр тоогоор үнэл. Тохиолдох магадлал, тохиолдвол гарах хамгийн муу дүн. Нарийвчлал шаардлагагүй, зэрэглэл гарахад хангалттай. Score each with two numbers. How likely, and how bad at worst. Precision is not needed; a ranking is enough.
3. Аль нь өөрөө үүрч болохыг шийд. Компанийг сүйрүүлэхгүй хохирлыг өөрөө үүрч, хасагдуулгаа өсгөснөөр хураамжаа зөв бууруулна. Энэ бол үнэлгээ доогуур тогтоохоос ялгаатай, эрсдэлгүй хэмнэлт. Decide what you can carry. Retain losses that would not sink the company and raise the deductible accordingly. Unlike understating values, this is a saving with no hidden cost.
4. Үлдсэнийг бүтэн үнэлгээгээр шилжүүл. Даатгах гэж шийдсэн зүйлээ бодит үнээр нь даатга. Хагас даатгасан хөрөнгө бол хагас хамгаалалт биш, хагас нөхөн төлбөр. Transfer the rest at full value. Whatever you decide to insure, insure properly. Half-insured is not half-protected; it is half-paid.

Энэ нийтлэл нь ерөнхий мэдээллийн зорилготой бөгөөд тодорхой гэрээ, нөхцөлд хамаарах зөвлөгөө биш болно. Танай нөхцөл байдалд тохирох шийдлийг тодорхойлохыг хүсвэл бидэнтэй холбогдоно уу. This article is general information, not advice on any particular policy or situation. To work out what applies in your case, get in touch.